AZƏRBAYCAN MILLI ELMLƏR AKADEMİYASI
RESPUBLİKA SEYSMOLOJİ XİDMƏT MƏRKƏZİ
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin (RSXM) yaranması mürəkkəb bir yol keçmişdir. Belə ki, RSXM - nin təməli 10 seysmik stansiya və onlarla əməkdaşı olan bir seysmoloji partiyanın bazası əsasında qoyulmuşdur. Hazırda, RSXM yüksək elmi potensiala və respublikanın bütün seysmogen bölgələrini əhatə edən müasir texnika ilə təchiz olunmuş geniş seysmoloji, geofiziki və seysmogeokimyəvi stansiyalar şəbəkəsinə malikdir.Azərbaycanda sistemli seysmoloji tədqiqatların başlanğıcını 1979-cu ildən hesab etmək olar.
1979-cu ildə AMEA-nın «Geofizika» Elmi Mərkəzində (EM) Təcrübi-Metodiki Geofiziki Ekspedisiya yaradılmışdır. Bu ekspedisiyanın tərkibinə 10 dayaq zəlzələ stansiyası daxil idi və əvvəllər bu stansiyalar AMEA-nın Geologiya İnstitutunun seysmik xidmət laboratoriyasının tabeçiliyində idi.
1979-cu ildə AMEA-nın «Geofizika» EM-i nəzdində AMEA-nın müxbir üzvü, professor A.H.Həsənovun başçılığı ilə Təcrübi-Metodiki Geofiziki Ekspedisiya (TMGE) yaradılır. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 01.09.1998-ci il tarixli 179 saylı və Azərbaycan EA Rəyasət Heyətinin 17.12.1998-ci il tarixli 22/2 saylı qərarları ilə TMGE-ya 1999-cu ildən AMEA-nın nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi (RSXM) statusu verilir.
RSXM-də çalışan əməkdaşların ümumi sayı 350 nəfərdən çoxdur, onlardan, 7 nəfər elmlər doktoru, 6 nəfər elmlər namizədidir. RSXM-nin fəaliyyəti dövründə toplanmış zəngin faktiki materiallar əsasında namizədlik, doktorluq dissertasiyaları müdafiə edilmiş və bu iş davam etdirilir. Mərkəzdə çalışan gənc elmi kadrların hazırlanmasına da geniş imkanlar yaradılır, hazırda 4 dissertant və 6 aspirant elmi işlə məşğuldur. Bundan əlavə, RSXM-də BDU-nun və Azərbaycan Neft Akademiyasının tələbələri və magistrları üçün seminarlar keçirilir. Mərkəzin əməkdaşları müntəzəm olaraq respublika, beynəlxalq konfrans və simpoziumlarda seysmologiya və zəlzələnin proqnozu problemləri ilə bağlı məruzələrlə çıxış edirlər. Azərbaycanda baş verən zəlzələlərin kataloqu hər il toplu halında nəşr edilir.RSXM-nin tərkibində seysmoloji, geofiziki və seysmogeokimyəvi bölmələr fəaliyyət göstərir.
Geol.-min.elmlər namizədi Q.C.Yetirmişlinin rəhbərliyi altında seysmoloji bölmə, seysmotelemetrik və analoqlu stansiyalar, elmi əlaqələr, zəlzələlərin tədqiqatı bürosu, proqramlaşdırma şöbəsi, tərtibat şöbələri, təcili-məlumat xidməti, nəzarət-təftiş, makroseysmik şöbəsi və elmi-texniki informasiya fondu fəaliyyət göstərir. Onun rəhbərliyi altında seysmoloji bölmənin tərkibində seysmoloji materialların təhlili və təfsiri, aparatur, instrumental, episentral şöbələri, məlumat fondu və seysmik stansiyalar fəaliyyət göstərir. Azərbaycanın 14 rayonunda (Bakı, Nardaran, Çilov adası, Lök-batan, Şamaxı, Pirqulu, İsmayıllı, Şəki, Zaqatala, Mingəçevir, Gəncə, Quba, Lənkəran, Naxçıvan) analoq tipli seysmoloji stansiyaları vardır. RSXM-də 1987-ci ildən seysmik mikrorayonlaşdırma işlərinə başlanmış və respublika ərazisində və Bakı şəhərində inşa ediləcək mülki və sənaye binalarının yerləşdiyi sahələrin seysmikliyi dəqiqləşdirilərək hesabat-rəy verilir.
Ümummilli Liderimiz H.Ə.Əliyevin göstərişi ilə Respublikada Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin gələcək inkişafını təmin etmək məqsədilə 2001-ci ildə tender elan edilmiş və 14 dəst ABŞ-nın «Kinemetrics» şirkətinin istehsalı olan müasir telemetrik – rəqəmli- rabitə (peyk rabitəli) kanallı seysmik stansiyalar alınmışdır. Həmin stansiyalar 2002-2003-cü illərdə amerikalı mütəxəssislərlə birlikdə respublikanın 14 bölgəsində (Naxçıvan, Gəncə, Şəki, Bərdə, İsmayıllı, Pirqulu, Cəlilabad, Bəlləbur (Lənkəran), Quba, Dəvəçi, Əli-Bayramlı, Qobu, Qala, Nardaran) quraşdırılmışdır. Bu da respublika seysmoloji müşahidə sisteminin modernləşdirilməsi ilə Azərbaycan seysmoloji xidmətinin beynəlxalq standartlar səviyyəsinə qalxmasını təmin etmişdir. Bütün informasiyanın qəbulu və təhlili isə «Bakı» seysmik stansiyasında zəlzələlərin tədqiqatı bürosunda aparılır.
«Kinemetrics» sistemi respublika seysmoloqlarının dünyada nüvə partlayışları sınaqlarına nəzarət üzrə beynəlxalq proqrama qoşulmasına şərait yaratmışdır.
1983-cü ildə «Bakı» seysmik stansiyasının nəzdində Təcili Məlumat Xidməti (TMX) yaradılır. Burada S.D.Həsənovun rəhbərliyi altında respublika və ona bitişik ərazilərdə baş verən hiss edilən və güclü zəlzələlər haqqında məlumatlar analoq tipli seysmik stansiyalardan təcili olaraq toplanır, emal edilr və zəlzələnin episentri təyin olunur.
Baş direktorun müavini, fiz.-riyaz. elmlər namizədi A.Q.Rzayevin rəhbərliyi altında geofiziki bölmənin tərkibində geofiziki stansiyalar, geofiziki materialların təhlili və təfsiri şöbəsi, aparatur, maqnitometriya, qravimetriya, elektromaqnit şüalanması şöbələri fəaliyyət göstərir.
Maqnitometriya şöbəsinin Şamaxı (Nağaraxana kəndi), Şəki (Aydınbulaq kəndi) və Quba (Ərməki kəndi) rayonunda yerləşən stansiyalarda, qravimetriya şöbəsinin Şəki və Quba (Ərməki kəndi) rayonlarında yerləşən stansiyalarında, elektromaqnit şüalanması şöbəsinin (EMŞ) Şamaxı (Pirqulu) və Şəki rayonunda yerləşən stansiya-larında stasionar müşahidə məntəqələri vardır. EMŞ metodu ilə görülən işlər Yer Fizikası İnstitutu (Moskva şəhəri) və Özbəkistan Seysmologiya İnstitutu (Daşkənd şəhəri) ilə sıx əməkdaşlıq şəraitində aparılır.
Geol.-min. elmləri namizədi R.A.Kərəmovanın rəhbərliyi altında geokimyəvi bölmənin tərkibində geokimyəvi stansiyalar, geokimyəvi materialların təhlili və təfsiri şöbəsi, aparatur, hidrogeokimya, qazogeokimya, radiogeokimya şöbələri vardır. Azərbaycanın 5 rayonunda (Abşeron, Şamaxı, Şəki, Siyəzən, Lənkəran) bölmənin geokimyəvi stansiyaları vardır. Bu stansiyalardan alınan məlumatlar «Şıxov» əsas stasionar geokimyəvi stansiyada toplanıb təhlil olunur, onların nəticələri geokimyəvi və riyazi metodlarla şərh edilir.
Hər üç bölmənin qeyd olunan bütün stansiyalarında müntəzəm olaraq müşahidələr aparılır, əldə olunan məlumatlar araşdırılır və onların mühüm nəticələri illik hesabatlarda öz əksini tapır.
Elmi əlaqələri genişləndirmək məqsədilə 2001-2002-ci illərdə AMEA-nın müxbir üzvü A.H.Həsənovun rəhbərliyi altında «Əhalinin və mühəndisi qurğuların güclü zəlzələ zamanı seysmik müdafiəsi» və «Təbii fəlakətlər zamanı seysmik riskin azaldılmasında şəhərlərin infrastrukturlarının və sənaye obyektlərinin mühafizəsində seysmoloqların rolu» mövzusunda 2 beynəlxalq konfrans keçirilmişdir
AMEA RSXM NATO xətti ilə «Sülh naminə elm» proqramı çərçivəsində «Qafqazın böyük sahələrinin seysmik riski və onun azaldılması yolları» layihəsində eləcə də bir sıra beynəlxalq proqramlarda iştirak edir.
RSXM-nin alim seysmoloqları Avrasiya fondunun dəstəyi ilə Qafqazın paytaxt şəhərləri «Güclü zəlzələlər zamanı üçün bələdiyyə xidmətlərinin təcili fəaliyyət planlarının tərtibi» və «Zəlzələlər zamanı fəaliyyət planlarının konsolidə olunması» layihələrində iştirak etmişlər.
1979-cu ildə AMEA-nın «Geofizika» Elmi Mərkəzində (EM) Təcrübi-Metodiki Geofiziki Ekspedisiya yaradılmışdır. Bu ekspedisiyanın tərkibinə 10 dayaq zəlzələ stansiyası daxil idi və əvvəllər bu stansiyalar AMEA-nın Geologiya İnstitutunun seysmik xidmət laboratoriyasının tabeçiliyində idi.
1979-cu ildə AMEA-nın «Geofizika» EM-i nəzdində AMEA-nın müxbir üzvü, professor A.H.Həsənovun başçılığı ilə Təcrübi-Metodiki Geofiziki Ekspedisiya (TMGE) yaradılır. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 01.09.1998-ci il tarixli 179 saylı və Azərbaycan EA Rəyasət Heyətinin 17.12.1998-ci il tarixli 22/2 saylı qərarları ilə TMGE-ya 1999-cu ildən AMEA-nın nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi (RSXM) statusu verilir.
RSXM-də çalışan əməkdaşların ümumi sayı 350 nəfərdən çoxdur, onlardan, 7 nəfər elmlər doktoru, 6 nəfər elmlər namizədidir. RSXM-nin fəaliyyəti dövründə toplanmış zəngin faktiki materiallar əsasında namizədlik, doktorluq dissertasiyaları müdafiə edilmiş və bu iş davam etdirilir. Mərkəzdə çalışan gənc elmi kadrların hazırlanmasına da geniş imkanlar yaradılır, hazırda 4 dissertant və 6 aspirant elmi işlə məşğuldur. Bundan əlavə, RSXM-də BDU-nun və Azərbaycan Neft Akademiyasının tələbələri və magistrları üçün seminarlar keçirilir. Mərkəzin əməkdaşları müntəzəm olaraq respublika, beynəlxalq konfrans və simpoziumlarda seysmologiya və zəlzələnin proqnozu problemləri ilə bağlı məruzələrlə çıxış edirlər. Azərbaycanda baş verən zəlzələlərin kataloqu hər il toplu halında nəşr edilir.RSXM-nin tərkibində seysmoloji, geofiziki və seysmogeokimyəvi bölmələr fəaliyyət göstərir.
Geol.-min.elmlər namizədi Q.C.Yetirmişlinin rəhbərliyi altında seysmoloji bölmə, seysmotelemetrik və analoqlu stansiyalar, elmi əlaqələr, zəlzələlərin tədqiqatı bürosu, proqramlaşdırma şöbəsi, tərtibat şöbələri, təcili-məlumat xidməti, nəzarət-təftiş, makroseysmik şöbəsi və elmi-texniki informasiya fondu fəaliyyət göstərir. Onun rəhbərliyi altında seysmoloji bölmənin tərkibində seysmoloji materialların təhlili və təfsiri, aparatur, instrumental, episentral şöbələri, məlumat fondu və seysmik stansiyalar fəaliyyət göstərir. Azərbaycanın 14 rayonunda (Bakı, Nardaran, Çilov adası, Lök-batan, Şamaxı, Pirqulu, İsmayıllı, Şəki, Zaqatala, Mingəçevir, Gəncə, Quba, Lənkəran, Naxçıvan) analoq tipli seysmoloji stansiyaları vardır. RSXM-də 1987-ci ildən seysmik mikrorayonlaşdırma işlərinə başlanmış və respublika ərazisində və Bakı şəhərində inşa ediləcək mülki və sənaye binalarının yerləşdiyi sahələrin seysmikliyi dəqiqləşdirilərək hesabat-rəy verilir.
Ümummilli Liderimiz H.Ə.Əliyevin göstərişi ilə Respublikada Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin gələcək inkişafını təmin etmək məqsədilə 2001-ci ildə tender elan edilmiş və 14 dəst ABŞ-nın «Kinemetrics» şirkətinin istehsalı olan müasir telemetrik – rəqəmli- rabitə (peyk rabitəli) kanallı seysmik stansiyalar alınmışdır. Həmin stansiyalar 2002-2003-cü illərdə amerikalı mütəxəssislərlə birlikdə respublikanın 14 bölgəsində (Naxçıvan, Gəncə, Şəki, Bərdə, İsmayıllı, Pirqulu, Cəlilabad, Bəlləbur (Lənkəran), Quba, Dəvəçi, Əli-Bayramlı, Qobu, Qala, Nardaran) quraşdırılmışdır. Bu da respublika seysmoloji müşahidə sisteminin modernləşdirilməsi ilə Azərbaycan seysmoloji xidmətinin beynəlxalq standartlar səviyyəsinə qalxmasını təmin etmişdir. Bütün informasiyanın qəbulu və təhlili isə «Bakı» seysmik stansiyasında zəlzələlərin tədqiqatı bürosunda aparılır.
«Kinemetrics» sistemi respublika seysmoloqlarının dünyada nüvə partlayışları sınaqlarına nəzarət üzrə beynəlxalq proqrama qoşulmasına şərait yaratmışdır.
1983-cü ildə «Bakı» seysmik stansiyasının nəzdində Təcili Məlumat Xidməti (TMX) yaradılır. Burada S.D.Həsənovun rəhbərliyi altında respublika və ona bitişik ərazilərdə baş verən hiss edilən və güclü zəlzələlər haqqında məlumatlar analoq tipli seysmik stansiyalardan təcili olaraq toplanır, emal edilr və zəlzələnin episentri təyin olunur.
Baş direktorun müavini, fiz.-riyaz. elmlər namizədi A.Q.Rzayevin rəhbərliyi altında geofiziki bölmənin tərkibində geofiziki stansiyalar, geofiziki materialların təhlili və təfsiri şöbəsi, aparatur, maqnitometriya, qravimetriya, elektromaqnit şüalanması şöbələri fəaliyyət göstərir.
Maqnitometriya şöbəsinin Şamaxı (Nağaraxana kəndi), Şəki (Aydınbulaq kəndi) və Quba (Ərməki kəndi) rayonunda yerləşən stansiyalarda, qravimetriya şöbəsinin Şəki və Quba (Ərməki kəndi) rayonlarında yerləşən stansiyalarında, elektromaqnit şüalanması şöbəsinin (EMŞ) Şamaxı (Pirqulu) və Şəki rayonunda yerləşən stansiya-larında stasionar müşahidə məntəqələri vardır. EMŞ metodu ilə görülən işlər Yer Fizikası İnstitutu (Moskva şəhəri) və Özbəkistan Seysmologiya İnstitutu (Daşkənd şəhəri) ilə sıx əməkdaşlıq şəraitində aparılır.
Geol.-min. elmləri namizədi R.A.Kərəmovanın rəhbərliyi altında geokimyəvi bölmənin tərkibində geokimyəvi stansiyalar, geokimyəvi materialların təhlili və təfsiri şöbəsi, aparatur, hidrogeokimya, qazogeokimya, radiogeokimya şöbələri vardır. Azərbaycanın 5 rayonunda (Abşeron, Şamaxı, Şəki, Siyəzən, Lənkəran) bölmənin geokimyəvi stansiyaları vardır. Bu stansiyalardan alınan məlumatlar «Şıxov» əsas stasionar geokimyəvi stansiyada toplanıb təhlil olunur, onların nəticələri geokimyəvi və riyazi metodlarla şərh edilir.
Hər üç bölmənin qeyd olunan bütün stansiyalarında müntəzəm olaraq müşahidələr aparılır, əldə olunan məlumatlar araşdırılır və onların mühüm nəticələri illik hesabatlarda öz əksini tapır.
Elmi əlaqələri genişləndirmək məqsədilə 2001-2002-ci illərdə AMEA-nın müxbir üzvü A.H.Həsənovun rəhbərliyi altında «Əhalinin və mühəndisi qurğuların güclü zəlzələ zamanı seysmik müdafiəsi» və «Təbii fəlakətlər zamanı seysmik riskin azaldılmasında şəhərlərin infrastrukturlarının və sənaye obyektlərinin mühafizəsində seysmoloqların rolu» mövzusunda 2 beynəlxalq konfrans keçirilmişdir
AMEA RSXM NATO xətti ilə «Sülh naminə elm» proqramı çərçivəsində «Qafqazın böyük sahələrinin seysmik riski və onun azaldılması yolları» layihəsində eləcə də bir sıra beynəlxalq proqramlarda iştirak edir.
RSXM-nin alim seysmoloqları Avrasiya fondunun dəstəyi ilə Qafqazın paytaxt şəhərləri «Güclü zəlzələlər zamanı üçün bələdiyyə xidmətlərinin təcili fəaliyyət planlarının tərtibi» və «Zəlzələlər zamanı fəaliyyət planlarının konsolidə olunması» layihələrində iştirak etmişlər.